1 javë më parë
Në Kosovë, më 7 qershor do të mbahen zgjedhje të parakohshme parlamentare. Ndërkohë, fushata zgjedhore për subjektet politike, kandidatët dhe mbështetësit e tyre nis më 28 maj dhe zgjat deri më 7 qershor në orën 06:59 (shih këtu). Që nga caktimi i datës së zgjedhjeve nga Albulena Haxhiu, ushtruese e detyrës së presidentes së vendit, në përmbajtjet keqinformuese të trajtuara janë hasur edhe tema që lidhen me zgjedhjet dhe proceset përreth tyre.
Duke u bazuar në gjetjet e raportit mbi zgjedhjet qendrore dhe lokale të fundvitit 2025, hibrid.info vlerëson se edhe në ditët në vijim mund të vazhdojë publikimi i keqinformatave që ndërlidhen me zgjedhjet dhe zhvillimet politike rreth tyre (shih këtu).
Liderët e opinionit
Mesazhet mediatike kanë fuqi të madhe për të ndikuar dhe formësuar perceptimet e audiencës, madje në raste të caktuara edhe për ta manipuluar atë drejtpërdrejt. Ky koncept lidhet me komunikimin masiv dhe buron nga ajo që njihet si “Teoria e Gjilpërës Hipodermike”, e quajtur ndryshe edhe “Teoria e Plumbit Magjik” (shih këtu).
Megjithatë, ekziston edhe një teori tjetër, e cila sugjeron se bashkëveprimi ndërpersonal ka efekt më të fortë në formësimin e opinionit publik sesa mediat masive. Modeli i rrjedhës së komunikimit në dy hapa (two-step flow model of communication) u formulua në vitin 1948 nga Paul Lazarsfeld, Bernard Berelson dhe Hazel Gaudet në librin “Zgjedhja e Popullit”, pas një hulumtimi mbi proceset e vendimmarrjes së votuesve gjatë zgjedhjeve presidenciale të Shteteve të Bashkuara të Amerikës (SHBA) në vitin 1940. Sipas këtij modeli, përmbajtja e mediave masive fillimisht arrin te “liderët e opinionit” – individë që janë përdorues aktivë të medias dhe që mbledhin, interpretojnë dhe shpërndajnë mesazhet mediatike te audiencat më pak aktive në konsumimin e informacionit (shih këtu).
Kjo është edhe njëra nga arsyet pse hibrid.info, në metodologjinë e tij të hulumtimit, trajton përmbajtjet keqinformuese të publikuara nga mediat. Përveç kontrollit dhe analizës së artikujve mediatikë, hibrid.info bën edhe verifikimin dhe vlerësimin e deklaratave të zyrtarëve të lartë politikë e institucionalë, si dhe të figurave me ndikim publik, të njohura si liderë të opinionit (shih këtu).
Ndikimi i liderëve të opinionit te audienca
Një studim akademik paraprak i Universitetit Peking në Kinë dhe Universitetit Cornell në SHBA tregon se postimet e liderëve të opinionit perceptohen si më të besueshme sesa ato të përdoruesve të zakonshëm. Sipas studimit, njerëzit kanë më shumë gjasa të shpërndajnë përmbajtje të publikuara nga figura me ndikim, ndërsa ky efekt vërehet edhe më i fortë te përmbajtjet konspirative.
Studimi sugjeron se edhe kur individët nuk besojnë plotësisht në një teori, ata mund ta shpërndajnë atë nëse burimi konsiderohet i besueshëm ose me ndikim publik. Kjo lidhet edhe me perceptimin se liderët e opinionit rrezikojnë reputacionin e tyre nëse shpërndajnë informacione të pasakta ose keqinformuese.
Për këtë arsye, informacioni që qarkullon përmes modelit të komunikimit në dy hapa shpesh perceptohet si më i besueshëm nga audienca.
Ku mund të haset modeli i rrjedhës së komunikimit në dy hapa?
Modelin e rrjedhës së komunikimit në dy hapa haset në fusha të ndryshme, si politika, marketingu, mediat sociale dhe komunikimi shëndetësor.
Gjatë fushatave zgjedhore, shumica e votuesve nuk i lexojnë drejtpërdrejt programet politike apo dokumentet zyrtare. Në vend të kësaj, ata marrin interpretime të thjeshtuara nga gazetarë, liderë komuniteti ose miq që ndjekin më nga afër zhvillimet politike.
Në marketing, kompanitë shpesh synojnë figura me ndikim, krijues trendesh (“trendsetters”) ose persona të famshëm, duke e ditur se mbështetja e tyre mund të ndikojë në formësimin e mendimeve dhe vendimeve të blerjes te një audiencë më e gjerë.
Si liderë modernë të opinionit mund të konsiderohen edhe influencuesit në platforma si Instagram, TikTok dhe YouTube. Ata interpretojnë përmbajtje, ndajnë recensione dhe ndikojnë në mënyrën se si miliona ndjekës mendojnë për produkte, modë apo zgjedhje jetese.
Ndërkaq, në komunikimin shëndetësor, fushatat e shëndetit publik shpesh mbështeten te figura të besuara, si mjekë, mësues ose liderë lokalë, për ta interpretuar dhe shpërndarë informacionin në mënyrë që komunitetet ta pranojnë dhe të veprojnë sipas tij.
Mënyrat e ndikimit të liderëve të opinionit në zgjedhje
Një raport kërkimor akademik i titulluar “Influencers and Elections: The Many Roles Content Creators Play” (Influencuesit dhe zgjedhjet: Rolet e shumëfishta që luajnë krijuesit e përmbajtjes) identifikon disa nga mënyrat se si krijuesit e përmbajtjes në mediat sociale, të njohur si influencues, mund të ndikojnë në proceset zgjedhore.
Sipas raportit, një nga rolet e tyre është ai i reklamuesve (advertisers), të cilët paguhen për të promovuar kandidatë ose parti politike, shpesh përmes agjencive të marketingut.
Një tjetër rol është ai i mbështetësve të famshëm (celebrity endorsers), të cilët përdorin brendin e tyre personal për të mbështetur kauza ose kandidatë politikë, edhe pa pagesë direkte, duke vënë në dispozicion ndikimin dhe audiencën e tyre.
Influencuesit mund të veprojnë edhe si platforma mediale (media outlets), duke funksionuar si kompani të vogla mediale, si podcast-et apo kanalet personale në rrjetet sociale, ku politikanët mund të shpërndajnë mesazhet e tyre pa u përballur me pyetje sfiduese nga gazetarët tradicionalë.
Raporti përmend gjithashtu edhe rolin e vullnetarëve të fushatës, të cilët angazhohen si “trokitës digjitalë në dyer”, duke mobilizuar votuesit përmes ndërveprimit të drejtpërdrejtë online.
Një rol tjetër është ai i ndërmjetësve të të dhënave (data brokers), të cilët mbledhin dhe analizojnë të dhënat e audiencës, si demografia dhe interesat, për t’i përdorur në funksion të fushatave politike.
Në disa raste, influencuesit mund të funksionojnë edhe si gazetarë opinionistë ose analistë lajmesh, ndonëse shpesh pa përgatitje formale gazetareske apo mbikëqyrje editoriale.
Keqinformimi si mundësi e këtij modeli të komunikimit
Raporti “Influencers and Elections: The Many Roles Content Creators Play” gjithashtu ka evidentuar disa rreziqe dhe problematika të mënyrës së këtij ndikimi, duke përmendur dezinformimin, ndërhyrjen e huaj, anashkalimin e ligjeve dhe përdorimin e influencuesve të gjeneruar nga inteligjenca artificiale (IA.)
Sipas raportit, çrregullimi informativ përbën një problem serioz gjatë proceseve zgjedhore dhe shpesh përhapet nga influencuesit, me ose pa qëllim. Shumë prej tyre nuk e verifikojnë informacionin dhe nuk bëjnë dallim të qartë mes fakteve dhe opinioneve, gjë që mund të krijojë huti te audienca. Edhe kur informacioni nuk është plotësisht i rremë, ai mund të shtrembërohet përmes ekzagjerimit, mungesës së kontekstit ose mënyrës së paraqitjes, me qëllim rritjen e angazhimit online.
Ky fenomen ndikon edhe te mediat tradicionale, duke i shtyrë ato drejt përmbajtjeve më sensacionaliste dhe duke kontribuar në rritjen e polarizimit në shoqëri. Disa influencues gjithashtu veprojnë si “gazetarë alternativë”, duke ndërtuar narrativa të njëanshme ose duke shmangur pyetjet kritike ndaj politikanëve.
Në disa raste, influencuesit mund të përdoren edhe në mënyrë të koordinuar për përhapjen e keqinformatave pa lidhje të qarta publike me partitë politike, shpesh përmes marrëveshjeve jo transparente. Kjo u mundëson aktorëve politikë të shmangin përgjegjësinë direkte dhe e bën më të vështirë identifikimin dhe rregullimin e këtij fenomeni, duke rritur rrezikun për proceset demokratike.
Kjo nënkupton se, ndonëse roli i liderëve të opinionit në shpërndarjen e informacionit gjatë zgjedhjeve mund të bëhet më i dukshëm, ata nuk janë gjithmonë burime të verifikuara informacioni dhe mund të shpërndajnë përmbajtje të pasaktë, të pakonfirmuar ose të njëanshme.
Këshilla për vlerësimin e përmbajtjes së influencuesve në zgjedhje
Bazuar në rreziqet e identifikuara në raportin akademik mbi rolin e krijuesve të përmbajtjes në proceset zgjedhore, audienca duhet ta vlerësojë përmbajtjen e influencuesve duke ndjekur disa hapa.
Së pari, duhet të merret parasysh kredibiliteti i burimit. Kjo nënkupton të vlerësohet jo vetëm nëse përmbajtja vjen nga një gazetar, opinionist apo ekspert, por edhe nëse personi në fjalë ka pasur lidhje politike ose mbështetje publike për ndonjë subjekt politik në të kaluarën. Këta faktorë mund të ndikojnë në mënyrën se si paraqitet dhe interpretohet informacioni.
Së dyti, duhet të vlerësohet kredibiliteti i informacionit të paraqitur, duke kontrolluar nëse përmbajtja mbështetet në fakte të verifikuara dhe nëse dallohen qartë faktet nga opinionet.
Një hap tjetër është analiza e gjuhës dhe mënyrës së paraqitjes së përmbajtjes, duke identifikuar ekzagjerimet, mungesën e kontekstit ose format e ndërtimit të narrativës që mund ta shtrembërojnë realitetin.
Rëndësi ka edhe identifikimi i mundësisë së keqinformimit të koordinuar, veçanërisht kur përmbajtje të ngjashme, pa lidhje të qarta me burime zyrtare, shpërndahen vazhdimisht në platforma të ndryshme.
Së fundi, duhet të vlerësohet nëse përmbajtja ka natyrë reklamuese ose promovuese, pra nëse synon promovimin e kandidatëve, partive politike ose politikave të caktuara.
