10 orë më parë
Edhe pse kanë kaluar vetëm gjashtë muaj prej kur Kosova mbajti zgjedhjet e fundit parlamentare, fenomene të reja të keqinformimit rrezikojnë ta përcjellin ambientin informativ në zgjedhjet e 7 qershorit.
Nga sot (28 maj) deri kur të hapen kutitë e votimit më 7 qershor në orën 06:59, Kosova hyn në periudhën e fushatës zgjedhore (shih këtu).
Përvoja nga mbulimi që Hibrid.info ia bëri ambientit informativ në periudhat e fushatave për zgjedhjet e shkuara, tregon se qytetarët mund të përballen me sondazhe të fabrikuara, deklarata të pavërteta të figurave publike dhe përdorim të videove të gjeneruara ose manipuluara me inteligjencë artificiale (IA).
Sondazhe të rreme
Vetëm për zgjedhjet parlamentare të 28 dhjetorit u identifikuan dhjetëra publikime që pretendonin se paraqesin matje të opinionit publik. Ato arritën shikueshmëri milionëshe. Shumica kishin mungesë të metodologjisë së qartë dhe burimeve të besueshme, ndërsa disa përmendnin kompani apo organizata joekzistuese si realizuese të “sondazheve”.
Edhe tash, Hibrid.info ka vërejtur se sapo u kuptua që Kosova do të mbajë zgjedhje të reja parlamentare, në Facebook u aktivizuan faqe që vetëquhen si media, për të publikuar anketa që i quajnë “sondazhe” me pyetje se cilin subjekt politik do ta votoni në zgjedhjet e parakohshme (shih këtu, këtu dhe këtu). Këto përmbajtje, megjithatë nuk përmbushin standardet bazë të matjes së opinionit publik dhe mund të kontribuojnë në çrregullim informativ (shih këtu).
“Deklaratat” e figurave publike
Në zgjedhjet e shkuara në mediat sociale u rikthyen deklarata dhe qëndrime të mëhershme të zyrtarëve politikë, që përdoruesit i rishpërndanin për të kujtuar premtime ose pozicione të kaluara. Krahas tyre u rikthyen edhe përmbajtje të rreme ose mashtruese që kishin qarkulluar edhe më herët, si pretendime të rreme për presidentin serb Vuçiq lidhur me lidhjet e Listës Serbe me opozitën, deklarata të fabrikuara për kryeministrin Kurti dhe postime të sajuara që lidhen me presidentin kroat Millanoviq (shih këtu).
Edhe materiale vizuale të vjetra, përfshirë video të politikanëve dhe analistëve, janë publikuar përsëri për të krijuar përshtypje të rreme në kontekstin e zgjedhjeve. Gjatë periudhës para zgjedhjeve, shumë përmbajtje në rrjetet sociale i atribuojnë figurave publike deklarata të pabazuara, shpesh të sajuara, për të ndikuar në opinionin publik.
Përmbajtjet me inteligjencë artificiale
Afrimi i zgjedhjeve të 28 dhjetorit shënoi rritje të përdorimit të videove dhe imazheve të gjeneruara me inteligjencë artificiale për të shpërndarë narrativa politike të manipuluara.
Këto përmbajtje përfshinin qytetarë mërgimtarë në lokacione të ndryshme, si Aeroporti i Prishtinës, duke pretenduar se ata do të votonin për kandidatë të caktuar dhe duke krijuar përshtypjen e një mbështetjeje masive nga diaspora. Disa materiale përmbanin edhe pretendime të pabazuara për takime politike pas seancave parlamentare ose për mbështetje të fshehtë të kandidatëve. Analizat e platformave për verifikim treguan se videot dhe imazhet përmbajnë deformime tipike të deepfake, përfshirë mimikë jo të natyrshme, zë robotik dhe koherencë vizuale të dobët, duke dëshmuar qartë manipulimin artificial të përmbajtjes. Ndërveprimi i madh i audiencës me këto përmbajtje tregon se një pjesë e përdoruesve i merr ato si të vërteta, duke amplifikuar ndikimin e tyre dhe duke thelluar polarizimin politik (shih këtu).
Në TikTok, u publikuan dhjetëra video të gjeneruara nga AI në stil kronikash televizive, duke marrë qindra mijëra shikime dhe favorizuar Lëvizjen Vetëvendosje. Përmbajtjet lidhnin diasporën me mobilizim për VV-në, përdornin sondazhe të rreme për mbështetje dhe paraqisnin rezultate fiktive të koalicioneve ose votave në rritje. Pavarësisht se videot ishin të etiketuar si “AI-Generated” dhe përmbanin logon e aplikacionit Sora, shumë shikues i morën për të vërteta. Ky fenomen tregon qartë rrezikun që përmbajtjet e gjeneruara me IA paraqesin për proceset demokratike dhe nevojën për vetëdijesim të publikut, verifikim të rreptë nga grupet e factchecking dhe përgjegjësi më të madhe të platformave sociale. Gjithashtu, përdorimi i IA në gazetari duhet të mbikëqyret nga stafi editorial dhe çdo përmbajtje e gjeneruar artificialisht të etiketohet qartë për të ruajtur integritetin dhe besueshmërinë e informacionit.
“Slopaganda”
Në kontekstin e rritjes së përdorimit të inteligjencës artificiale për keqinformim, “Slopaganda” është fenomen ndërkombëtar që po përdoret edhe në Kosovë. Nëpërmjet këtij fenomeni po deformohen zhvillimet politike.
“Slopaganda” është bashkimi i gjenerimit të përmbajtjeve të gjeneruar ose manipuluar me cilësi të ulët me propagandën e qëllimshme për të relativizuar debatin, banalizuar çështjet publike apo manipuluar perceptimin e qytetarëve (shih këtu).
Video të krijuara ose të manipuluara me IA që paraqesin politikanë duke vallëzuar, duke kënduar, në situata absurde apo duke reaguar në mënyrë teatrale, nuk synojnë të informojnë publikun. Qëllimi i tyre është të prodhojnë argëtim, ironi ose përqeshje – duke e kthyer figurën politike në objekt meme-je. Në këtë mënyrë politika humb përmbajtjen e saj dhe kthehet në performancë digjitale.
Brenda këtij ekosistemi digjital, figurat politike nuk perceptohen më vetëm përmes rolit të tyre institucional apo deklaratave publike, por gjithnjë e më shumë përmes imazhit që ndërtohet për to në rrjete sociale. Në rastet e fundit ka pasur përmbajtje të tilla që kanë qarkulluar për disa prej figurave politike në vend përfshirë kryeministrin në detyrë, Albin Kurti, ish-presidenten Vjosa Osmani e kryetarin e Lidhjes Demokratike të Kosovës, Lumir Abdixhiku (shih këtu).
“Fermat e përmbajtjeve”
Pos “Slopagandas”, në prag të periudhave zgjedhore, në median sociale “Facebook” vërehet një aktivitet i shtuar i faqeve të ndryshme që paraqiten si media dhe që shpërndajnë përmbajtje nga portale të dyshimta. Këto faqe publikojnë artikuj me tituj sensacionalë dhe “clickbait”, shpesh emocionalë dhe të paqartë, që nuk përputhen me përmbajtjen, me qëllim tërheqjen e klikimeve dhe rritjen e ndërveprimeve (pëlqime, komente dhe shpërndarje).
Ky fenomen njihet me termin “content farm” (ferma të përmbajtjeve), që i referohet rrjeteve ose faqeve që prodhojnë dhe shpërndajnë përmbajtje në masë, me fokus gjenerimin e trafikut dhe angazhimit në rrjetet sociale, e jo informimin e saktë të publikut. Në shumë raste, i njëjti artikull publikohet nga portale të dyshimta dhe më pas shpërndahet njëkohësisht në shumë faqe të ndryshme në Facebook, duke krijuar përshtypjen e një përhapjeje të gjerë dhe organike të informacionit (shih këtu).
Përmbajtjet e tilla shpesh fokusohen në tema politike, pretendime për zhvillime zgjedhore apo materiale emocionale dhe polarizuese, të cilat priren të gjenerojnë reagime dhe shpërndarje të shumta nga përdoruesit.
Termi “Content farm” përdoret për faqe ose rrjete online që prodhojnë dhe publikojnë në masë artikuj me cilësi të ulët, shpesh të optimizuar për klikime dhe trafik (SEO), në vend që të ofrojnë informacion të verifikuar apo gazetari të mirëfilltë.
Këto faqe zakonisht përdorin tituj “clickbait” dhe përmbajtje të ripërpunuar ose keqinformuese për të gjeneruar sa më shumë vizita dhe të ardhura nga reklamat.
Nga monitorimi i kryer nga hibrid.info, vërehet se këto faqe në “Facebook”, në periudha kur nuk ka zhvillime të rëndësishme politike – siç janë zgjedhjet e 7 qershorit në këtë rast – publikojnë përmbajtje të ndryshme për të ndërtuar audiencë. Ndërsa, afër periudhave zgjedhore, ato kalojnë në publikimin e artikujve me përmbajtje politike, duke përdorur kryesisht tituj “clickbait” dhe përmbajtje keqinformuese.
Keqinformatat me përmbajtje ndëretnike
Në fundvitin e shkuar, në kohën e zgjedhjeve lokale e parlamentare, pati një sërë keqinformatash që qarkullonin lidhur me raportet ndëretnike dhe situatën politike në Kosovë.
Ato kryesisht publikoheshin në media sociale dhe përfshinin pretendime të rreme për ngjarje të rënda, koalicione politike, hyrjen e Forcës së Sigurisë së Kosovës në veri dhe çështje territoriale.
Monitorimi gjatë zgjedhjeve të shkuara ka treguar se në mesin e publikimeve në gjuhën serbe, përhapet informacion i manipuluar me tentim të krijimit të frikës dhe tensioneve ndëretnike në veri të Kosovës (shih këtu).
Ndikimi dhe manipulimi i informacionit nga jashtë (FIMI)
Gjatë zgjedhjeve të mëhershme, në gjuhën serbe u krijuan narrativa se zgjedhjet janë betejë ekzistenciale për komunitetin serb, se Lista Serbe është përfaqësuesja e vetme legjitime, viktimizim të komunitetit serb dhe portretizim të institucioneve të Kosovës si burim presioni e rreziku për sigurinë e serbëve (shih këtu).
Çka duhet të kemi parasysh?
Emrat e kandidatëve shpeshherë keqpërdoren dhe në bazë të tyre hapen llogari në mbështetje apo edhe kundër.
Prandaj, kur hasim në përmbajtje të publikuara nga faqe të dyshimta e me tituj emocional apo të paqartë, ato duhet të trajtohen me kujdes dhe skepticizëm. Është e rëndësishme të kontrollohet nëse artikujt kanë burime të qarta dhe autorë të identifikuar, si dhe të verifikohet nëse e njëjta përmbajtje është publikuar edhe nga media kredibile.
Lexuesit duhet të përcjellin punën e verifikuesve të fakteve dhe të përdorin platforma online si “Google Lens” për të vërtetuar vërtetësinë e imazheve. Pikërisht manipulimi i fakteve, sidomos në sondazhe, ka qenë një prej metodave me të cilat u keqinformua lidhur me zgjedhjet në muajt e fundit.
Platforma Hibrid.info do të vazhdojë monitorimin e kësaj fushate zgjedhore për identifikimin e publikimeve të rreme.
