1 muaj më parë
Pas gati 100 vitesh zhvillimi, trajtimet që forcojnë sistemin imunitar të trupit për të luftuar kancerin po arrijnë pjekurinë – dhe po u shpëtojnë jetën pacientëve.
Kur 71-vjeçarja Maureen Sideris u trajtua për kancer të zorrës së trashë në vitin 2008, ajo duhej t’i nënshtrohej operacionit. Trajtimi i saj ishte i suksesshëm, por procesi i rikuperimit pas operacionit ishte shumë i vështirë.
Katërmbëdhjetë vite më vonë, Sideris, e cila jeton në Nju Jork, u diagnostikua me kancer të ezofagut – dhe këtë herë trajtimi i saj, i ofruar përmes një prove klinike, ishte krejtësisht ndryshe. Çdo tre javë, ajo udhëtonte në Qendrën e Kancerit Memorial Sloan Kettering në Nju Jork për infuzione 45-minutëshe të një ilaçi të quajtur dostarlimab, raporton BBC.
Pas vetëm katër muajsh trajtimi, tumori i Sideris ishte zhdukur – pa operacion, pa kimioterapi dhe pa radioterapi, ndërsa efekti i saj anësor kryesor ishte pamjaftueshmëria e gjëndrave mbiveshkore që shkakton lodhje. “Është e pabesueshme,” thotë ajo. “Është si një film shkencor-fantastik.”
Dhe megjithatë, është reale. Sideris është një nga një numër gjithnjë e më i madh pacientësh që po përfitojnë nga imunoterapia kundër kancerit, një metodë trajtimi që po arrin kulmin pas më shumë se një shekulli zhvillimi. Me të vjen premtimi për terapi të personalizuara, remision afatgjatë të kancerit dhe më pak efekte anësore krahasuar me trajtime të tjera si kimioterapia dhe radioterapia.
“Po më mbushen sytë me lot dhe kam rrëqethje,” thotë Jennifer Wargo, profesoreshë e onkologjisë kirurgjikale dhe studiuese e imunoterapisë në Qendrën e Kancerit MD Anderson në Teksas. “Njerëzit po jetojnë, dhe po jetojnë me cilësi të mirë jete. Po flasim për kura.”
Trupi ka një aftësi natyrore për të “zbuluar dhe eliminuar qelizat që duken si jo-të-veta”, shpjegon Karen Knudsen, drejtoreshë ekzekutive e Institutit Parker për Imunoterapinë e Kancerit, një organizatë jofitimprurëse në SHBA që mbështet zhvillimin e kësaj fushe. Nëse gjithçka funksionon siç duhet, kjo duhet të përfshijë edhe qelizat që janë bërë kanceroze. Por ndonjëherë, qelizat e kancerit e shmangin ose e mashtrojnë këtë sistem, duke çuar në rritje të rrezikshme të pakontrolluar. Ato “fshihen në sy të hapur”, të padallueshme nga qelizat e shëndetshme përreth.
Qëllimi i imunoterapisë është t’i zbulojë këto qeliza kanceroze në mënyrë që sistemi imunitar t’i shohë siç janë në të vërtetë. Ajo forcon mbrojtjen e sistemit imunitar që ai të lokalizojë dhe shkatërrojë qelizat kanceroze – me rezultate potencialisht të jashtëzakonshme.
Si funksionon sot imunoterapia kundër kancerit
Dy nga format më të njohura të imunoterapisë janë terapitë CAR T-celulare dhe inhibitorët e “pikave kontrolluese” imunitare.
Terapitë CAR T përfshijnë nxjerrjen e qelizave T (qeliza imunitare shumë specifike që kërkojnë dhe shkatërrojnë pushtuesit e huaj) nga gjaku i pacientit, modifikimin e tyre në laborator në mënyrë që të njohin dhe sulmojnë qelizat kanceroze, dhe më pas rikthimin e tyre në trup për të luftuar sëmundjen. Këto terapi përdoren aktualisht për kanceret e gjakut.
Ndërsa inhibitorët e pikave kontrolluese imunitare janë barna që çaktivizojnë një “çelës fikjeje” të sistemit imunitar. Ky mekanizëm ka një funksion të rëndësishëm – parandalon reagimet e tepruara imunitare që dëmtojnë qelizat e shëndetshme. Por disa qeliza kanceroze e shfrytëzojnë këtë sistem për t’u fshehur, duke bërë që qelizat T të ndalojnë sulmin. Këto barna e pengojnë këtë proces, duke lejuar sistemin imunitar të njohë kancerin si kërcënim dhe ta sulmojë atë. Shkencëtarët që zhvilluan këtë zbulim fituan Çmimin Nobel në vitin 2018, ndërsa sot këto barna përdoren në shumë lloje kanceri.
Megjithatë, të dyja metodat kanë kufizime. Terapitë CAR T janë të vështira dhe të kushtueshme për t’u aplikuar dhe nuk funksionojnë mirë kundër tumoreve të ngurta, të cilat përbëjnë më shumë se 90% të rasteve të reja të kancerit. Ndërsa inhibitorët e pikave kontrolluese mund të shkaktojnë efekte anësore të shumta, pasi heqja e “frenave” të sistemit imunitar mund të dëmtojë edhe indet e shëndetshme, duke shkaktuar probleme si skuqje, diarre dhe lodhje, e në raste të rralla inflamacion të organeve jetësore.
Një problem i madh është se asnjë imunoterapi nuk funksionon në 100% të pacientëve. Rreth 20% deri në 40% e pacientëve reagojnë pozitivisht, ndërsa shumica nuk përfitojnë ndjeshëm, duke marrë vetëm efekte anësore dhe humbur kohë të çmuar.
Qasje të reja dhe trajtime të kombinuara
Studiuesit po kërkojnë mënyra të ndryshme për të rritur efektivitetin e imunoterapisë. Disa studime sugjerojnë se dieta e pasur me fibra mund të ndikojë pozitivisht përmes mikrobiomës së zorrëve, ndërsa barna të lira si statinat mund të rrisin efektin e trajtimit. Edhe koha e marrjes së terapisë mund të ketë ndikim.
Po ashtu, kombinimi i imunoterapisë me radioterapi ose ultratinguj mund të ndihmojë në “zbulimin” e tumorit nga sistemi imunitar.
Radioterapia, për shembull, mund ta bëjë tumorin më të dukshëm për sistemin imunitar, ndërsa ultratingujt mund të kenë efekt të ngjashëm.
Studiues të tjerë po punojnë në mjekësinë e personalizuar, duke përshtatur trajtimin për secilin pacient. “Kanceri nuk është një sëmundje, është 200 sëmundje të ndryshme,” thotë Knudsen.
Rezultate premtuese
Studiuesit në Memorial Sloan Kettering kanë testuar trajtime që kanë çuar në zhdukjen e tumoreve te shumica e pacientëve në disa studime klinike. Në disa raste, tumoret janë zhdukur plotësisht pa nevojë për kirurgji.
Edhe qendra MD Anderson ka raportuar rezultate të ngjashme, ndërsa në disa raste operacionet kanë qenë më të suksesshme pasi pacientët janë trajtuar më parë me imunoterapi.
Megjithatë, vetëm rreth 5% e tumoreve kanë profilin gjenetik që i bën të përshtatshëm për këto trajtime pa kirurgji, duke lënë shumicën ende në nevojë për alternativa të tjera.
Vaksinat kundër kancerit
Një drejtim tjetër premtues janë vaksinat kundër kancerit. Ato synojnë të “mësojnë” sistemin imunitar të njohë proteinat specifike të qelizave kanceroze dhe t’i sulmojë ato.
Në një studim të fundit, pacientë me kancer në veshkë që morën vaksina të personalizuara pas operacionit nuk patën rikthim të sëmundjes për vite me radhë.
“Është një botë e re,” thotë Knudsen. “Tani mund të krijojmë vaksina të personalizuara për tumorin specifik të çdo pacienti.”
E ardhmja
Megjithatë, shkencëtarët paralajmërojnë se nevojiten më shumë studime dhe jo të gjitha trajtimet do të funksionojnë për të gjithë pacientët. Disa lloje kanceri mund të mos reagojnë kurrë ndaj imunoterapisë.
Por për ata që reagojnë, këto trajtime janë tashmë transformuese.
Sideris thotë se ndihet pjesë e një epoke të re në mjekësi: “Po shkojmë në një drejtim shumë të mirë… brenda 10 vitesh, kimioterapia dhe radioterapia mund të duken si praktika të vjetra, si gjakderdhja në mjekësinë e lashtë.”
Sinjali – aty ku e vërteta flet para lajmit!
