23 orë më parë
Ministri i Punëve të Brendshme dhe zëvendëskryeministri i Serbisë, Ivica Daçiç, ka deklaruar gjatë një tubimi zgjedhor në Beograd se flamuri serb do të valojë sërish në Prizren, duke përsëritur pretendimet për lidhjet historike të Serbisë me Kosovën. Daçiç i bëri këto deklarata edhe në përgjigje të kritikave të ish-ministrit të Jashtëm gjerman, Michael Roth, duke iu referuar të kaluarës historike të Kosovës dhe zvogëlimit të pranisë së komunitetit serb në Prizren. Deklarata e tij e vendos çështjen e pretendimeve territoriale ndaj Kosovës në kontekstin e fushatës zgjedhore në Serbi (shih këtu).
Ndërkaq, Millosh Jovanoviq, kryetar i Partisë së Re Demokratike të Serbisë (DSS e Re) dhe bartës i listës zgjedhore “E Djathta Autentike”, gjatë një vizite në Prizren në kuadër të fushatës zgjedhore, deklaroi se “Kosova dhe Metohia është Serbi, gjithmonë ka qenë Serbi”. Jovanoviq tha gjithashtu se koalicioni i tij ka një plan për mbrojtjen e interesave dhe të drejtave kombëtare të Serbisë dhe të serbëve në Kosovë. Në komunikimin e partisë së tij, Prizreni u përshkrua si “një nga qytetet më të bukura serbe” dhe si “Prizreni perandorak i Dushanit”, duke iu referuar një interpretimi historik të qytetit në kontekstin e identitetit kombëtar serb (shih këtu).
Që nga shpallja e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008, Serbia nuk e ka njohur shtetësinë e saj dhe ka vazhduar ta konsiderojë Kosovën pjesë të territorit të vet. Megjithatë, deklaratat e Daçiçit dhe Jovanoviqit shkojnë përtej shprehjes së këtij qëndrimi zyrtar. Daçiçi e konkretizon pretendimin territorial përmes imazhit të flamurit serb që valon sërish në Prizren, ndërsa Jovanoviqi e paraqet Kosovën si pjesë të pandashme të Serbisë dhe Prizrenin përmes referencave historike që e lidhin qytetin me identitetin kombëtar serb. Këto deklarata krijojnë një pikënisje për të analizuar se si historia dhe simbolet kombëtare përdoren në diskursin politik për të artikuluar pretendime territoriale, veçanërisht gjatë fushatave zgjedhore.
Dimensioni juridik dhe konteksti i pretendimeve territoriale
Marrëveshja e Kumanovës dhe Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së përcaktuan kornizën për tërheqjen e forcave jugosllave dhe serbe nga Kosova dhe vendosjen e administrimit ndërkombëtar më 1999.
Ndërkaq, më 17 shkurt 2008, në një seancë të jashtëzakonshme të Kuvendit të Kosovës, 109 deputetë të pranishëm miratuan Deklaratën e Pavarësisë, përmes së cilës Kosova u shpall shtet i pavarur dhe sovran (shih këtu).
Në vitin 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë konstatoi se deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk e kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare. Megjithatë, opinioni këshillimor nuk vendosi në mënyrë të përgjithshme nëse ekziston një e drejtë për shkëputje sipas së drejtës ndërkombëtare, as nëse shtetet kanë detyrim ta njohin Kosovën.
Deklarata të tilla bien ndesh edhe me frymën dhe synimet e Marrëveshjes për rrugën drejt normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, të dakorduar në Bruksel më 27 shkurt 2023 (shih këtu). Preambula dhe nenet 1 e 2 të marrëveshjes theksojnë rëndësinë e respektimit të integritetit territorial, të barazisë së palëve dhe të zhvillimit të marrëdhënieve normale e të fqinjësisë së mirë. Në këtë kontekst, deklaratat për rikthimin e sovranitetit serb mbi Kosovën e vënë në pikëpyetje frymën e këtyre zotimeve dhe mund të thellojnë mosbesimin ndërmjet palëve, duke e vështirësuar edhe më tej rifillimin e dialogut për normalizimin e marrëdhënieve (shih këtu).
Duke pasur parasysh këtë kornizë juridike dhe politike, deklaratat e Ivica Daçiçit se flamuri serb do të valojë sërish në Prizren dhe të Milosh Jovanoviqit që e paraqet Kosovën si pjesë të Serbisë mund të interpretohen si shprehje të një pretendimi për rikthimin e sovranitetit serb mbi territorin e Kosovës. Kjo për shkak se ato nuk kufizohen te përmendja e trashëgimisë historike ose kulturore serbe, por lidhen me paraqitjen e një sovraniteti të ardhshëm serb mbi një territor ku institucionet e Serbisë nuk ushtrojnë më pushtet. Në këtë rrethanë, referenca ndaj rikthimit të flamurit serb në Prizren mund të perceptohet edhe si kërcënuese.
Irredentizmi dhe përdorimi instrumental i historisë
Megjithëse koncepti i irredentizmit nuk përbën, në vetvete, provë të një programi konkret për ndryshimin e kufijve, ai shërben si kornizë analitike për interpretimin e deklaratave që shprehin synimin për ta vendosur sërish një territor nën kontrollin e një shteti, duke u mbështetur në pretendime historike, etnike ose kulturore. Në teorinë e marrëdhënieve ndërkombëtare, deklarata të tilla mund të analizohen përmes këtij koncepti.
Narrativat historike mund të përdoren për të legjitimuar pretendime politike bashkëkohore, përmes përzgjedhjes dhe interpretimit të ngjarjeve e simboleve të së kaluarës që forcojnë identitetin kombëtar (shih këtu). Në këtë kuadër, referencat e politikanëve serbë ndaj historisë dhe trashëgimisë së Kosovës duhen analizuar në raport me mënyrën se si ato lidhen me pretendimet aktuale territoriale.
Deklarata e Daçiçit është relevante për këtë analizë, sepse e shpreh pretendimin përmes simbolikës së flamurit dhe idesë së rikthimit të tij në Prizren. Në rastin e Jovanoviqit, i njëjti pretendim artikulohet përmes pohimit se Kosova ka qenë gjithmonë pjesë e Serbisë dhe përmes paraqitjes së Prizrenit si qytet i lidhur me trashëgiminë historike serbe. Në të dy rastet, historia nuk paraqitet vetëm si referencë ndaj së kaluarës, por përdoret për të mbështetur një qëndrim politik ndaj territorit të Kosovës.
Analiza krahasuese në politikën ndërkombëtare
Referencat e Vladimir Putinit ndaj Rusisë së Kievit dhe historisë së përbashkët ruso-ukrainase janë përdorur për të kontestuar veçantinë e shtetësisë ukrainase dhe për të legjitimuar pretendime territoriale (shih këtu). Ngjashmëria me deklaratat e Daçiçit dhe Jovanoviqit qëndron te përdorimi i historisë për të vënë në pikëpyetje statusin politik bashkëkohor ose për të mbështetur pretendime territoriale. Ky krahasim shërben për të shqyrtuar mënyrën se si e kaluara historike përdoret në diskursin politik, pa nënkuptuar se të dy rastet janë identike për nga konteksti apo pasojat.
Po ashtu, kujtesa e humbjeve territoriale të vitit 1920 ka shërbyer për forcimin e identitetit kombëtar dhe të lidhjeve politike me pakicat hungareze në shtetet fqinje (shih këtu). Mbështetja e pakicave kombëtare përtej kufijve nuk përbën vetvetiu irredentizëm. Rëndësia e këtij rasti për analizën qëndron te mënyra se si kujtesa e humbjeve territoriale dhe lidhjet me komunitetet jashtë kufijve mund të përdoren në diskursin nacionalist.
Implikimet për marrëdhëniet ndëretnike në Kosovë
Sipas qasjes së Rogers Brubaker (shih këtu), marrëdhëniet ndërmjet pakicave kombëtare, shteteve ku ato jetojnë dhe shteteve me të cilat ndajnë përkatësi kombëtare formësohen nga ndërveprimet politike. Kjo qasje mund të përdoret për të shqyrtuar marrëdhënien ndërmjet diskursit politik të Beogradit, komunitetit serb në Kosovë dhe institucioneve të Kosovës. Në këtë kontekst, paraqitja e statusit të Kosovës si të përkohshëm mund të ndikojë në perceptimet për legjitimitetin e institucioneve të saj.
Nga ana tjetër, deklarata të tilla mund të perceptohen nga shqiptarët si sfidim i statusit politik të Kosovës. Teoria e kërcënimit ndërgrupor (shih këtu) ofron një kornizë për të analizuar se si këto mesazhe mund të interpretohen si kërcënim ndaj statusit politik ose sigurisë së një grupi. Në këtë kuadër, teoria e sigurizimit e Buzan, Wæver dhe de Wilde (1998) ndihmon për të shqyrtuar se si çështja e Kosovës lidhet me sigurinë dhe identitetin kombëtar në diskursin politik. Deklarata e Daçiçit për flamurin serb në Prizren dhe pohimi i Jovanoviqit se Kosova ka qenë gjithmonë Serbi mund të kuptohen si mesazhe që e paraqesin statusin e Kosovës si çështje të pazgjidhur të identitetit dhe sovranitetit kombëtar. Në marrëdhëniet ndëretnike, një diskurs i tillë mund të thellojë perceptimet e ndërsjella të kërcënimit, të shtojë mosbesimin ndërmjet komuniteteve dhe të nxisë reagime reciproke (shih këtu).
Teoria e politikës së jashtme për shpërqendrim
Fakti që deklaratat janë bërë gjatë fushatës zgjedhore nuk mjafton për të përfunduar se ato synojnë shpërqendrimin nga problemet e brendshme. Megjithatë, përmes teorisë së politikës së jashtme për shpërqendrim, e cila shqyrton nëse udhëheqësit i përdorin tensionet e jashtme për të ndikuar në dinamikat e brendshme politike (shih këtu), mund të analizohet se çfarë efektesh mund të prodhojnë deklarata të tilla në kontekstin zgjedhor.
Përsëritja e pretendimeve territoriale ndaj Kosovës mund të mobilizojë identitetin kombëtar dhe të konsolidojë mbështetjen politike, duke e zhvendosur vëmendjen publike drejt çështjeve të sovranitetit dhe marrëdhënieve me Kosovën. Po ashtu, reagimi i Daçiçit ndaj ish-ministrit të Jashtëm gjerman, Michael Roth, mund të përdoret për të ndërtuar imazhin e mbrojtësit të interesave kombëtare..
Përfundim
Deklarata e Ivica Daçiçit se flamuri serb do të valojë sërish në Prizren nuk është thjesht një referencë ndaj së kaluarës historike, por një mënyrë për ta paraqitur sovranitetin serb mbi Kosovën si pretendim që mbetet i hapur edhe në të ardhmen. Duke e lidhur historinë me një simbol konkret të sovranitetit, Daçiçi e zhvendos diskursin nga mosnjohja e pavarësisë së Kosovës drejt përfytyrimit të rikthimit të kontrollit serb. Në të njëjtën linjë, Millosh Jovanoviqi e paraqet Kosovën si pjesë të pandashme të Serbisë, duke iu referuar trashëgimisë historike serbe të Prizrenit për ta mbështetur këtë pretendim.
Në kontekstin e fushatës zgjedhore, kjo retorikë mund të shërbejë për të mobilizuar identitetin kombëtar dhe për të paraqitur mbrojtjen e pretendimeve ndaj Kosovës si pjesë të interesit kombëtar serb. Ndonëse, nuk mund të përcaktohet nëse këto deklarata synojnë drejtpërdrejt mobilizimin elektoral apo shpërqendrimin nga çështjet e brendshme, ajo që mund të analizohet nga përmbajtja e tyre është se historia dhe simbolet kombëtare po përdoren për ta mbajtur gjallë pretendimin territorial të Serbisë ndaj Kosovës dhe për ta paraqitur atë si pjesë të vazhdueshme të diskursit politik.
